ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ

ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੁੰਨੀ
ਕਿਸਾਨ ਵੀਰੋ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਲੇਖ ਆਪਜੀ ਤੱਕ ਪੁਜਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਦ ਤੱਕ ਨਰਮੇਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੋ ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਜੀ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ, ਉਸਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬੰਪਰ ਫ਼ਸਲ ਲੈਣ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਾਡੀ ਫ਼ਸਲ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇਗੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵਾਸਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਉਪਲਭਧ ਰਹੇਗੀ।
ਆਉ ਹੁਣ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਨਰਮਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਈਏ!
ਬੀਜ ਚੋਣ: ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਸੀ ਜਾਂ ਸੁਧਰੇ ਬੀਜਾਂ  ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਫ-1378, ਐਫ-1861, ਭਿਆਨੀ 161, ਕਾਲੀਆਂ ਸਿਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਦੇਸੀ ਕਪਾਹ ਆਦਿ। ਦੇਸੀ ਬੀਜ ਕੀਟ ਅਤੇ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੱਖੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਭਧ ਬੀਟੀ ਅਤੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਤਕੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ, ਬੀਟੀ ਤੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੁੱਕਾ ਵਾਹ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 200 ਲਿਟਰ ਗੁੜਜਲ ਅਮ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਜੀਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਖੇਤ ਦੀ ਰੌਣੀ ਕਰ ਦਿਉ। ਰੌਣੀ ਉਪਰੰਤ ਵੱਤਰ ਆ ਜਾਣ 'ਤੇ ਲੋੜ ਅਨਾਰ ਵਾਹਾਂ ਪਾ ਕੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਵੋ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੋ ਕਵਿੰਟਲ ਸੁੱਕਾ ਗਾੜਾ ਜੀਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇੰਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰੂੜੀ ਦੇ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਛਿੱਟਾ ਦੇ ਦਿਉ। ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਹੈ।
ਬੀਜ ਸੋਧ: ਬੀਜ ਸੋਧ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਉਪਰੰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਵਾਲਾ ਮੁਢਲਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਪਾਲੇਕਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਬੀਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੁਝਾਈ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ 20 ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬੀਜ ਸੋਧਣ ਲਈ ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਸਾਂ। ਰਾਤ ਭਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿਉਂ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਵੜੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਮਲ ਕੇ ਬੀਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਰਮੇ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਸੋਧ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਸੈਕੜੇਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜ਼ੇ  ਵੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਖ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਸੀਂ ਆਪ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸਦਾ ਸਫ਼ਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਸੋ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਨਰਮਾ ਬੀਜਣ ਦੇ ਇੱਛਕ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰ ਉਪਰੋਕਤ ਸਸਤੇ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੀਜ ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ।
ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਢੰਗ: ਕਿਸਾਨ ਵੀਰੋ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖਾਸ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਘੱਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਬੈੱਡਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ  ਜਾਂ ਫਿਰ ਲੇਬਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਚੂੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਨਰਮੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ  ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਫੁੱਟੇ ਬੈਡ ਬਣਾ ਕੇ ਉੁਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਈਡ 'ਤੇ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸਾਈਡ ਅੰਤਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੌਣੇ ਚੌਲੇ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਮੂੰਗੀ ਜਾਂ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਹ ਫਸਲਾਂ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ ਜਮਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਬਾਖੂਬੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਸਦਕਾ ਨਰਮੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਫਾਸਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੈਅ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਤੇ ਆਵਾਗਮਨ ਲਈ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਬੂਟੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਫੁਟ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਰਮੇ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ 5-7 ਲਾਈਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰੇ ਅਤੇ ਜਵਾਰ ਦੀ ਆਡਾਂ ਲਾਉ।  ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਤ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2 ਲਾਈਨਾਂ ਮੱਕੀ, ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦਾ ਸੰਘਣਾਂ ਬਾਰਡਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਲਾਉ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਨਰਮੇ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਗਵਾਂਢੀ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰੋਕ ਲਵੇਗਾ। ਬੈੱਡਾਂ 'ਤੇ ਨਰਮੇ ਸਮੇਤ ਅੰਤਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ (ਖੇਲਾਂ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 200 ਲਿਟਰ ਗੁੜਜਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਜੀਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਇੰਨੀ ਕੁ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿਉ ਕਿ ਬੀਜਾਂ ਤੱਕ ਨਮੀ ਪੁਜਦੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਬੈੱਡਾਂ 'ਤੇ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਭ: ਬੈੱਡਾਂ 'ਤੇ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਬੀਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਕੇ ਇੱਕ-ਡੇਢ ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਆਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਅਤੇ ਨਮੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬੈੱਡਾਂ 'ਤੇ ਬਿਜਾਈ ਸਦਕਾ ਖੇਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਸਾਣਵਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਗਲੀ ਫਸਲ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੈੱਡਾਂ ਉੱਤੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਢਕਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਨਮੀ ਸਹੇਜਣ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵਿੱਚ ਅਥਾਹ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਉਪਲਭਧ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨਰਮੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਤੇ ਬਾਰਡਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜਣ ਦੇ ਲਾਭ: ਨਰਮੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਬਾਰਡਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਨੇਕ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਰਮੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਜੋਂ ਬੀਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੌਣੇ ਚੌਲੇ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਮੂੰਗੀ ਜਾਂ ਮੂੰਗਫਲੀ ਜਿੱਥੇ ਭੂਮੀ  ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ ਜਮਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਕੀਟ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਦ 'ਤੇ ਲੈ ਲੈਂ ਕੇ ਨਰਮੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਨਰਮੇ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੱਕੀ, ਬਾਜ਼ਰੇ ਅਤੇ ਜਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ ਕੀਟਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਪਨਾਹ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਪੁਖਤਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਡਰ ਫ਼ਸਲ ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਕ ਕੇ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਦੱਦ ਕਰਨ  ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਬਿਜਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 5 ਬੂਟੇ ਅਰਿੰਡ ਜ਼ਰੂਰ ਬੀਜੋ: ਕਿਸਾਨ ਵੀਰੋ ਨਰਮੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਸੁੰਡੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਲ (ਟਰੈਪ) ਫ਼ਸਲ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਏਕੜ ਪਿੱਛੇ 5 ਬੂਟੇ ਅਰਿੰਡ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰ ਬੀਜੋ, ਚਾਰ ਬੂਟੇ ਚਾਰੇ ਕੋਣਿਆਂ ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੂਟਾ ਖੇਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਸੁੰਡੀ ਦੇ ਪਤੰਗੇ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਰਿੰਡ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇਣਗੇ। ਇੱਕ ਬੂਟੇ ਪਿੱਛੇ 2-3 ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਸੁੰਡੀ ਦੇ ਅੰਡੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਰਿੰਡ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਟ ਕੇ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਡੇ ਮਿਲਣ ਉਹਨਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਦਿਉ। ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਸੁੰਡੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਨਰਮੇ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਰੋਂ ਫੁੱਲੇ ਫੁਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾ ਕੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸੁੰਡੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾ-ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪਏ ਫੁੱਲ ਖੇਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹਿਣ।
ਗੁਡਾਈ: ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਗੁਡਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੋ। ਇਸ ਤਰ•ਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਪੁਖਤਾ ਰੋਕਥਾਮ ਹੋਵੇਗੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਹਦੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਚੋਖੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਟਲ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਫਲ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਰਾਲੇ…

ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦਬੜੀਖਾਨਾ
ਪਿਆਰੇ ਕਿਸਾਨ ਸਾਥੀਓ, ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਜੀ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਝੋਨੇ ਦੀ ਲਵਾਈ ਬਾਰੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸੋ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਪਨੀਰੀ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਲਵਾਈ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਤੱਕ ਦੇ ਪੂਰੇ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਾਂਗੇ।
ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਲਈ ਬੀਜ ਚੋਣ: ਕਿਸਾਨ ਵੀਰੋ ਬੀਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਬੀਜ ਹੀ ਬੀਜੇ ਜਾਣ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖਾਸ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਦਾਰ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ:
• ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਬਰਤਨ  ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਲਵੋ।
• ਹੁਣ ਇਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲੂ ਪਾ ਦੇਵੋ, ਆਲੂ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ।
• ਹੁਣ ਇਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ  ਨਮਕ (ਲੂਣ) ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਜਾਓ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਲੂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ।
• ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਲੂ ਕੱਢ ਦਿਓ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦਾ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿਓ, ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰ ਜਾਵੇਗਾ।
• ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿਓ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਰੋਗੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਫੋਕਾ ਬੀਜ ਹੈ।
• ਹੁਣ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਹਿਲਾਓ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਂ ਵੀ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰ ਜਾਵੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿਓ। ਇਹ ਕਿਰਿਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3 ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਓ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੇ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਜਾਨਦਾਰ ਬੀਜ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ।
• ਹੁਣ ਇਸ ਬਚੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਜਾਨਦਾਰ ਬੀਜ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3 ਵਾਰੀ ਸਾਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਲੂਣ ਰਹਿਤ ਕਰ ਲਵੋ ਅਤੇ ਛਾਂਵੇ ਸੁਕਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਬੀਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਾ ਕੇ ਪਨੀਰੀ ਬੀਜ ਦਿਓ।
ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਜਾਨਦਾਰ ਬੀਜ ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਜਾਨਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸੋ ਸਮੂਹ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦਾ ਲਾਭ ਜ਼ਰੂਰ ਉਠਾਉਣ 100 ਫੀਸਦੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਨੋਟ: ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਝੋਨੇ ਦੇ 4 ਕਿੱਲੋ ਬੀਜ ਪਿੱਛੇ 300 ਤੋਂ 500 ਗ੍ਰਾਮ ਰੋਗੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਫੋਕਾ ਬੀਜ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਤਾਰਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਫੋਕ ਹੀ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੀ ਏ।
ਪਨੀਰੀ ਬੀਜਣ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ: ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ 1.5 ਫੁੱਟ ਚੌੜੇ ਬੈੱਡਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਨੀਰੀ ਬੀਜਣ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਭੂਮੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਉਪਰੰਤ ਕਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰੂੜੀ ਦੀ ਤਿਆਰ ਖਾਦ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਗਾੜਾ ਜੀਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬੀਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਉਪਚਾਰਿਤ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰ ਦਿਉ। ਜੇਕਰ ਬੈੱਡਾਂ ਉੱਤੇ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਨੀਰੀ ਬੀਜਦੇ ਸਮਾਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਉ ਕਿ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਪਾਣੀ ਖੜਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਮੀ ਦੀ ਉੱਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਬੈੱਡਾਂ ਉੱਤੇ ਬੀਜੀ ਗਈ ਪਨੀਰੀ ਦੇ ਜਲਦ ਫੁਟਾਰੇ ਲਈ ਪਨੀਰੀ ਬੀਜਣ ਉਪਰੰਤ ਬੈਡਾਂ ਉੱਤੇ  ਝੋਨੇ ਜਾਂ ਕਣਕ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਮਲਚਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗੇ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪਨੀਰੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਬੀਜਣੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਕਫ਼ਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਉਮਰ ਦਾ ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲੱਗ ਸਕੇਗਾ।
ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੁਆਈ ਸਮੇਂ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਉਮਰ: ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖਾਸ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਉਮਰ 20 ਤੋਂ 25 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਉਮਰ ਜਿੰਨੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗੀ ਉਸ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਫਸਲ ਦਾ ਝਾੜ ਵੀ ਘਟ ਜਾਣ ਅਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਸ. ਆਰ. ਆਈ. (ਸਿਸਟਮ ਆਫ ਰੂਟ/ ਰਾਈਸ ਇੰਟੈਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ) ਤਕਨੀਕ ਅਨੁਸਾਰ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਉਮਰ 8 ਤੋਂ 12 ਦਿਨ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 15 ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 25 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਪੱਖੋਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਉਗੀ ਹੋਈ ਪਨੀਰੀ ਉੱਤੇ ਉੱਗਣ ਉਪਰੰਤ 7 ਤੋਂ 25 ਦਿਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ 2 ਸਪ੍ਰੇਆਂ ਕਰਕੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਨੀਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਟੀਏ: ਪਨੀਰੀ ਪੁੱਟਦੇ ਸਮੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਓ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖਾਸ ਖਿਆਲ ਰੱਖੋ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ  ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਲਵੋ ਕਿ ਪਨੀਰੀ ਦੀਆਂ ਗੁੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲ  'ਚ ਕੋਈ ਝਟਕਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਭਾਵ ਕਿ ਲੇਬਰ ਪਨੀਰੀ ਨੂੰ ਚਲਾ-ਚਲਾ ਕੇ ਨਾ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਬਣਾਵੇ।
ਖੇਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ: ਖੇਤ ਵਾਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਹਾਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 2 ਕੁਇੰਟਲ ਗਾੜਾ ਜੀਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ  2 ਕੁਇੰਟਲ ਰੂੜੀ ਦੀ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ 20 ਕਿੱਲੋ ਨਿੰਮ ਦੀ ਖਲ ਦਾ ਛਿੱਟਾ ਦਿਓ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਜਿੱਥੇ ਫਸਲ ਲਈ ਡੀ. ਏ. ਪੀ. ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਓਥੇ ਹੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਜੜ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰੇਗਾ।
ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਰੋਪਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ: ਖੇਤ ਵਿੱਚ  ਪੁੱਟੀ ਹੋਈ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਰੋਪਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖਾਸ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੜ• ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਚ ਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੜ ਉਤਾਂਹ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ 3-4 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਈ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ  ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣ 'ਚ ਸਫਲ ਹੋ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਵੀਆਂ ਸਖਾਵਾਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੱਕਰ ਵੀ ਅੱਧੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਝੋਨਾਂ ਬੂਟਾ ਮਾਰਨ ਪੱਖੋਂ ਔਸਤ 18 ਤੋਂ  25 ਸਖਾਵਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਐੱਸ. ਆਰ. ਆਈ. ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਝੋਨਾਂ ਔਸਤ 25 ਤੋਂ 40 ਤੱਕ ਸਖਾਵਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਏ ਗਏ ਝੋਨੇ ਦਾ ਔਸਤ ਝਾੜ ਵੀ ਆਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਝੋਨਾ ਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪਨੀਰੀ ਨੂੰ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਗਾ ਕੇ ਹੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣ।  ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਲਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ: ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਦੀਨ ਆਖਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਕੇ ਪੁੱਤ-ਧੀਆਂ ਹਨ  ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਧਰਤੀ ਆਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਫਸਲ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਪਰ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਫਸਲ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਅਕਸਰ ਫਸਲ ਕਮਜੋਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਝ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ:
• ਕਣਕ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਖੇਤ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਵਾਹ ਕੇ 2 ਦਿਨ ਤੱਕ ਓਸੇ ਤਰਾ ਛੱਡੀ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਦੀਨਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਤਲੀ ਸਤਾ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਹੁਣ ਖੇਤ ਦੀ ਰੌਣੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੰਤਰ ਜਾਂ ਮੂੰਗੀ ਜਾਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹਰੀ ਖਾਦ ਬੀਜ ਦਿਓ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਦੀਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗ ਆਉਣਗੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਾਹੁੰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਲਈ ਹਰੀ ਖਾਦ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ।
• ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਖੜਾ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਂਗੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਪ ਕਰਨ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ।
• ਜੇ ਥੋੜੇ ਬਹੁਤੇ ਨਦੀਨ ਹੋ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਪੁੱਟ ਦੇਣਾ ਹੀ ਬੇਹਤਰ ਹੈ।
ਸਿੰਜਾਈ: ਪਿਆਰੇ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰੋ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸਦੇ ਉਲਟ ਝੋਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਨਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਹਿਮ ਚੋਂ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ 8ਵੇਂ 10ਵੇਂ ਦਿਨ ਹੀ ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਦੋਧੇ 'ਤੇ ਹੋਵੇ ਉਦੋਂ ਖੇਤ ਪਾਣੀ ਖੁਣੋਂ ਸੁੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਰੇਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 200 ਲਿਟਰ ਗੁੜਜਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਫਸਲ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਵਾਰ ਫਸਲ ਉੱਤੇ ਪਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਵੀ ਟਾਲਾ ਨਹੀਂ ਵੱਟਣਾ।

ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ: ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਕੀੜੇ ਹਨ- ਗੋਭ ਦੀ ਸੁੰਡੀ, ਪੱਤਾ ਲਪੇਟ ਸੁੰਡੀ, ਪੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਡੀ, ਗਰੀਨ ਲੀਫ ਹੌਪਰ(ਹਰਾ ਟਿੱਡਾ), ਬਰਾਊਨ ਪਲਾਂਟ ਹੌਪਰ ( ਭੂਰਾ ਟਿੱਡਾ) ਅਤੇ ਰਾਈਸ ਹਿਸਪਾ।ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਤਿੰਨੋ ਕੀੜੇ ਰਸ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਢੰਗ ਅਪਣਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਵਹਾਈ: ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿਊਪੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸਖਤ ਧੁੱਪ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਭੋਜਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਬਾਲਣਾ: ਜੇਕਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤੀ 8 ਵਜੇ ਤੋਂ 9 ਵਜੇ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੁੰਡੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਊਂਕਿ ਉਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੱਲ ਭੱਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਇੱਕ ਨਰ ਪਤੰਗੇ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਅਰਥ ਏ 500 ਮਾਦਾ ਪਤੰਗਿਆਂ ਦਾ ਅੰਡੇ ਨਾ ਦੇਣਾ।
ਲਾਈਟ ਟਰੈਪ: ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਖੇਤ ਮੋਟਰ ਤੇ ਬਲਬ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਓਸੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲਾਈਟ ਟਰੈਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ। ਬਲਬ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਜਿਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹਦੇ ਹੇਠ ਇੱਕ ਚੌੜੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰੱਖ ਕੇ  ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਦਿਓ। ਪਤੰਗੇ ਬਲਬ ਨਾਲ ਟਕਰਾ-ਟਕਰਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ-ਡਿੱਗ ਕੇ ਸਦਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।
ਫੈਰੋਮਿਨ ਟਰੈਪ: ਇਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੀ ਪਤੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ  ਘੱਟੋ ਘੱਟ 4 ਫੈਰੋਮਿਨ ਟਰੈਪ ਜਿਹੜੇ ਕਿ  ਫਸਲ ਦੇ ਕੱਦ ਤੋਂ 1 ਜਾਂ ਡੇਢ ਫੁੱਟ ਉਚੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ 2 ਗੋਭ ਦੀ ਸੁੰਡੀ ਤੋਂ ਤੇ 1-1 ਪੱਤਾ ਲਪੇਟ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਤੋਂ।
ਅੰਡਿਆਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ:  ਗੋਭ ਦੀ ਸੁੰਡੀ ਦੇ ਅੰਡੇ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖੇਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਰਨਾਂ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ 35 ਤੋਂ 45 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰੋਂ 6 ਇੰਚ ਤੱਕ ਕੱਟ ਕੇ ਖੇਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਆ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬ ਦਿਓ। ਬਾਕੀ ਹਨੇਰੀਆਂ  ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਥਣ ਵੇਲੇ ਨਿੰਮ ਅਸਤਰ ਦੀ ਸਪ੍ਰੇਅ ਕਰਕੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਰੇਕ ਸੁੰਡੀ ਦੇ ਅੰਡੇ ਬੇਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ 'ਤੇ :ਪੱਤਾ ਲਪੇਟ ਸੁੰਡੀ ਤੋਂ ਫਸਲ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ 20 ਕਿੱਲੋਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ 1 ਲਿਟਰ ਨਿੰਮ ਦਾ ਤੇਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਖੜੇ ਹੋਏ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਛਿੱਟਾ ਦੇ ਦਿਓ। ਹੁਣ 1 ਜਾਂ 2 ਬੰਦੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਫਸਲ ਉੱਤੇ ਫੇਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਕੱਟੋ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਖੁੱਲ•ਣਗੇ ਅਤੇ ਸੁੰਡੀਆਂ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਾਣੀ ਉਪਰਲੇ ਤੇਲ ਦੀ ਪਰਤ ' ਚ ਫਸ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਪੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਡੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਵਾਸਤੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਬੰਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰੱਸੀ ਫੜ ਕੇ ਫਸਲ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਚਲਦੇ ਜਾਣ। ਬਾਕੀ ਦਾ ਕੰਮ ਪਾਣੀ ਉਤਲਾ ਨਿੰਮ• ਦੇ ਤੇਲ ਆਪੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
ਬਰਡ ਪਰਚਰ:
ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਫਸਲ ਦੇ ਕੱਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਡੇਢ ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਰਡ ਪਰਚਰ ਲਗਾਓ ( ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸੋਟੀਆਂ ਗੱਡੋ) ਜਹਨਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਈ ਪੰਛੀ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਸਕਣ।
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ 6 ਗੁਣਾਂ ਤੇਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁੰਡੀਆਂ ਉਹਨਾ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਭੋਜਨ।

ਰਸ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 4 ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤੇ 4 ਹੀ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਜਾਂ ਸਾਫ ਗਰੀਸ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਬੋਰਡ ਫਸਲ ਦੇ ਕੱਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਡੇਢ ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸੋਟੀ ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਗੱਡ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵੱਲ  ਆਕ੍ਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਕੀਟਾਂ ਦੇ ਪਤੰਗੇ ਇਹਨਾਂ ਬੋਰਡਾਂ ਉੱਪਰ ਆ- ਆ ਕੇ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਸ ਚੁਸਕਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤਿ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਏਦਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫਸਲ ਉੱਤੇ ਨਿੰਮ ਅਸਤਰ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ ਰਸ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਆਉ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈਏ ਫਸਲ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ!

ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਮੂਲ ਅਨਾਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖੋਂ ਕਣਕ, ਚਾਵਲ ਆਦਿ ਅਨਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਜਾਂ ਮੋਟੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਾਜ਼ਰਾ,ਜ਼ਵਾਰ, ਰਾਗੀ, ਕੰਗਣੀ, ਕੋਧਰਾ ਆਦਿ ਇਸਦੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਪਟਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਖਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤਬੀਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੂਲ ਅਨਾਜ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਹਰੀ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅੰਨੀ ਲੋਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਾਡੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਖੇਤੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਭੰਡੀ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਕਹਿ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਲ ਕਰਕੇ ਮੂਲ ਅਨਾਜ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੰਜ ਤਾਰਾ ਹੋਟਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਰ, ਬਾਜ਼ਰੇ, ਕੰਗਣੀ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਵਰਗੇ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਵਿਅੰਜਨ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਪਲੇਟ ਪਰੋਸੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।  ਪਰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਹਤਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਭੂਮੀ-ਪਾਣੀ ਵਰਗੇ ਅਨਮੋਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਆਲੋਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਹੈ।
ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਿੱਥੇ  ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਮਾਰੂ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਉਪਜ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਹੁਤ  ਘੱਟ ਜਾਂ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਫਸਲਾਂ 3 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੱਕ ਕੇ ਖੇਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜੀਵੀ ਤੇ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਦਾ ਉੱਚਿਤ ਪੱਧਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੰਤਰ ਫਸਲਾਂ ਵੀ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਉਤਪਾਦਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕੋਈ 40 ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਦਾ ਖੂਬ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸੀ। ਮੂਲ ਅਨਾਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਖ਼ਰਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਨਾਜ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਇਹ ਮੋਠ-ਬਾਜ਼ਰੇ ਦੀ ਖਿਚੜੀ, ਮੱਕੀ ਦੇ ਦਲੀਏ, ਬਾਜ਼ਰੇ-ਜਵਾਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੇ ਰੂਭ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ ਚਾਹੇ ਮੱਕੀ, ਬਾਜ਼ਰੇ ਤੇ ਜਵਾਰ ਦੇ ਭੂਤਪਿੰਨਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਰਾਨੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਜੌਂ ਵੀ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਜੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ  ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਸਾਡੀ ਰਸੋਈ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੀ ਉਗਾਂਉਦੇ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਘਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਿਹਤ ਵਰਧਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸਬੰਧੀ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ 'ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵਾਂਗੂੰ ਆਇਰਨ, ਕੈਲਸੀਅਮ, ਜਿੰਕ ਆਦਿ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਸਭ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਨੌ-ਬਰ-ਨੌ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਇਰਨ ਤੇ ਕੈਲਸੀਅਮ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਹਾਲਾਤ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਇਹ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਹੀ ਐਸਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਸਬੰਧੀ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ਼ਰਾ, ਜਵਾਰ, ਮੱਕੀ, ਕੋਧਰਾ, ਰਾਗੀ ਅਤੇ ਕੰਗਣੀ ਵਰਗੇ ਜਿਹੜੇ ਅਨਾਜਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਕਹਿ ਕੇ ਛੁਟਿਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਅਖੌਤੀ ਖਾਣੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਜ਼ਰੇ ਵਿੱਚ 95 ਫੀਸਦੀ ਵਧੇਰੇ ਆਇਰਨ (ਲੋਹਾ), 92 ਫੀਸਦੀ ਵਧੇਰੇ ਕੈਲਸੀਅਮ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਜਵਾਰ, ਰਾਗੀ, ਕੰਗਣੀ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਕੋਧਰੇ ਵਰਗੇ ਮੂਲ ਅਨਾਜ ਵੀ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਗੁਣਾ ਬੇਹਤਰ ਹਨ।
ਪਰ ਵੱਧ ਝਾੜ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਝਾਂਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਮੰਗਰ ਲੱਗ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਫਸਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਫਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕਿਸਾਨੀ ਸਵੈਮਾਨ ਗਵਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਭੂਮੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਗ-ਰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਖ਼ਰਾਕ ਵਿੱਚ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਬੀਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਨਾਮੁਰਾਦ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਅਖੌਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ਼ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਇੱਕ ਭਾਂਤੀ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਖੇਤੀ ਸਾਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੱਕ ਲੈ ਆਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਿਰਜੀਵੀ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਮੱਕੀ, ਬਾਜ਼ਰਾ, ਜਵਾਰ ਵਰਗੇ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਸਲ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਈਏ। ਅੰਤ ਅਸੀਂ ਸਮੂਹ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰ ਸਾਉਣੀ ਰੁੱਤੇ ਮੂਲ ਅਨਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਬਣਦਾ ਥਾਂ ਦੇ ਕੇ ਚਿਰਜੀਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਵੱਲ ਠੋਸ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਲਮ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੋਕਦੇ ਹਾਂ।
ਆਮੀਨ!

ਸਰਗਰਮੀਆਂ

ਖੁੱਬਣ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਚੋਣਵੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪ
ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ
ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੌਰੇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਡਾ. ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੁਪੇਲਾ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੁੱਬਣ ਵਿਖੇ ਉੱਘੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਆਹੂਜਾ ਦੇ ਖੇਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁੱਝ ਚੋਣਵੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦਸ਼ੇਕ ਸ਼੍ਰੀ ਉਮੇਂਦਰ ਦੱਤ, ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਟ੍ਰੇਨਰ  ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦਬੜੀਖਾਨਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੱਥੇਬੰਦਕ ਸਕੱਤਰ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੈ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ।
ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਘੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨ ਹਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਰਾਏ ਕੇ ਕਲਾਂ, ਹਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ (ਬਠਿੰਡਾ), ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਭੋਤਨਾ (ਬਰਨਾਲਾ), ਆਸ਼ੀਸ਼ ਆਹੂਜਾ (ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ), ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਹੋਲੀ, ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਗੁਣੀਕੇ (ਪਟਿਆਲਾ), ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮਾਝੀ (ਸੰਗਰੂਰ), ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਿਮਾ ਸਰਜਾ (ਬਠਿੰਡਾ), ਉਪਕਾਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕ ਦੇਸ ਰਾਜ (ਜਲੰਧਰ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਮਿਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਣਕ ਦਾ ਝਾੜ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਨਵੇਕਲੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਚੋਖਾ ਝਾੜ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਨਰਮੇ ਦਾ ਫਸਲ ਚੱਕਰ ਤੋੜ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਬੇਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਫ਼ੌਰੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਹੋਈ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦੌਰਾਨ ਸਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਨਰਮੇ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਗੁਆਰੇ ਦਾ ਫ਼ਸਲ ਚੱਕਰ ਅਪਣਾਉਣ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ। ਪਰੰਤੂ ਝੋਨੇ ਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਕੀ ਦੀ ਫਸਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ। ਪਰ ਹਾਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਦੀਆਂ ਉੱਚਿਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮਾਝੀ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਹੋਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਗੁਣੀਕੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅੱਧਾ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਐੱਸ ਆਰ ਆਈ ਵਿਧੀ ਤਹਿਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਰਤ ਕੇ ਝੋਨਾ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਗੇ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਆਹੂਜਾ, ਹਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਗੁਆਰੇ ਨੂੰ ਨਰਮੇ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਕਿ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਲਈ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ 10-15 ਕਿੱਲੋ ਦੋ ਦਲੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਪਲਭਧ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਾਹ ਕੇ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਕਿ ਲੇਬਰ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਲਭਧ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜੈਵਿਕ ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਖੋਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਮਦ 'ਤੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ।
ਅੰਤ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਹਿਤ ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ 29 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮਾਝੀ, ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਗੁਣੀਕ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਹੋਲੀ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸਥਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ
ਪੀ ਟੀ ਯੂ ਕਰੇਗਾ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਢੁਕਵੇ ਤੇ ਸਸਤੇ ਖੇਤੀ ਸੰਦਾ ਦੀ ਈਜਾਦ: ਡਾ. ਰਜਨੀਸ਼ ਅਰੋੜਾ
 
ਬੀਤੇ ਮਹੀਨੇ 27 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਆਜੀਵਿਕਾ : ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਪੀ ਟੀ ਯੂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਜਨੀਸ਼ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਕੀਤੀ।  ਉੱਘੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤੇ ਇਕਰੀਸੈਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼੍ਰੀ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੁਪੇਲਾ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼੍ਰੀ ਉਮੇਂਦਰ ਦੱਤ ਨੇ ਨਿਭਾਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਆਰ ਕੇ ਮਹਾਜਨ ਅਤੇ  ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮੈਡਮ ਨੀਤਾ ਰਾਜ ਸ਼ਰਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ।
ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ ਆਪਣੇ ਸਵਾਗਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੀ ਟੀ ਯੂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਕੈਂਪਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਉਂਤੇ ਗਏ ਸਾਂਝੇ ਉਪਰਾਲੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹਦੇ ਤਹਿਤ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਮਾਹਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸੰਦ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਗੇ।
ਉਪਰੰਤ ਸ਼੍ਰੀ ਉਮੇਂਦਰ ਦੱਤ ਨੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਨਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਮੋੜਨ ਦੇ ਸਿਰੜੀ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਿਹਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਕਟ ਦੇ ਮੱਦ-ਏ-ਨਜ਼ਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਚਾਊ ਖੇਤੀ ਢੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਢੁਕਵੇਂ ਖੇਤੀ ਸੰਦਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਦਿਆਂ ਡਾ. ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕੀਆਂ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਣੂ ਕਲਚਰਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਣੂ ਕਲਚਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਉਮਦਾ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੀ ਟੀ ਯੂ ਵਰਗੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਢੁਕਵੀਆਂ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਜਿਹੜੇ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਹੋਣ। ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਰਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੇਤੀ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਪੱਖੀ ਹੋਣ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਭੂਮੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹਿੱਤ ਠੋਸ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਹਰਜੰਟ ਸਿੰਘ  ਰਾਏ ਕੇ ਕਲਾਂ, ਹਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ, ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਿਮਾ ਸਰਜਾ, ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮਾਝੀ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਹੋਲੀ, ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਗੁਣੀਕੇ, ਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪੰਨੀਵਾਲਾ ਮਾਹਲਾ, ਉਪਕਾਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕ ਦੇਸ ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਏਕਤਾ (ਸਿੱਧੂਪੁਰ) ਦੇ ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੰਦਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੀਟੀਯੂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਕੈਂਪਸ ਅਤੇ ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਖੋਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਦਯਾਨੰਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੋਹਤਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਜਿੰਦਰ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਲੇਬਰ ਦਾ ਬੋਝ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ, ਗੁਡਾਈ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਲਈ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਤੇ ਸਸਤੇ ਖੇਤੀ ਸੰਦ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੇ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰਾ ਬਾਖੂਬੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਦੌਰਾਨ ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਡਮ ਨੀਤਾ ਰਾਜ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੈਬਰਾਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ ਲਈ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਰੁੱਖ ਲਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਿਹਨਾ ਦੀ ਉਪਜ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਡੀਨ- ਪੀ ਟੀ ਯੂ, ਡਾ. ਆਰ ਕੇ ਮਹਾਜਨ -ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸਟਡੀਸਰਕਲ, ਬਠਿੰਡਾ, ਸ. ਬੋਘ ਸਿੰਘ ਮਾਨਸਾ ਬੀ ਕੇ ਯੂ ਏਕਤਾ (ਸਿੱਧੂਪੁਰ) ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਡਾ. ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀਦਾ ਨੇ ਵੀ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਿਚੋੜ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਡਾ. ਰਜਨੀਸ਼ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੀ ਟੀ ਯੂ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਕੈਂਪਸ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਕਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਢੁਕਵੇ ਖੇਤੀ ਸੰਦ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਕੈਂਪਸ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੈਲਪ ਲਾਈਨ ਖੋਲ•ਣ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇਹ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਜਲੰਧਰ ਸਥਿਤ ਸਾਂਇੰਸ ਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਤਕਨੀਕਾਂ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਪੈਵੇਲੀਅਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੀ ਟੀ ਯੂ  ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਇਹਨਾਂ ਮਸਲਿਆਂ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਿੰਨਾਂ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਗ੍ਰੀਨ ਟੈੱਕ ਫੈਸਟ ਵਿੱਚ ਬੇਬੇ ਦੀ ਰਸੋਈ
ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਿਓਣ ਸਥਿਤ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਗਰੁੱਪ ਆੱਫ ਇੰਸਟੀਟਿਊਸ਼ਨਜ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰੀਨ ਟੈੱਕ ਫੈਸਟ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਫੈਸਟ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ 'ਬੇਬੇ ਦੀ ਰਸੋਈ' ਰਵਾਇਤੀ ਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸਟਾਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਟਾਲ ਪਿੰਡ ਭੋਤਨਾ ਜਿਲਾ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ 'ਸਹਿਯੋਗਿਨੀ ਸੈਲਫ ਹੈਲਪ ਗਰੁੱਪ' ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਬੀਬੀਆ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖਾਣੇ ਮੋਠ-ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਖਿਚੜੀ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਗੁੜ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ, ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਪਕੌੜੇ, ਮੱਕੀ, ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਭੂਤ-ਪਿੰਨੇ ਖਵਾਏ ਗਏ।
ਫੈਸਟ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਸਟਾਲ ਤੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਬਹੁਤੇ ਬੱਚਿਆ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਚੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।
ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖਾਣਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਕੀਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕੀ ਫਾਇਦੇ ਹਨ, ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹਨ।  ਬੀਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਕੁੱਝ ਸਕੂਲੀ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਦੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਹੱਥ ਅਜ਼ਮਾਇਆ।

ਖਬਰਾਂ ਖੇਤਾਂ ਚੋ

ਮੌਜੂਦਾ ਫਸਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ  ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਲੋੜ: ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ
 
ਉੱਘੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਇਕਰੀਸੈਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼੍ਰੀ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੌਰਾ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਚੋਣਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਦੌਰੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 26 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸਾਨ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਦੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਬਾੜੀ ਸਬੰਧੀ ਖੁੱਲਾ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਢਿੱਲੋਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸੰਭਾਨਾਵਾਂ  ਬਾਰੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਪੇਲਾ, ਜੈਤੋ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਚੈਨਾ ਵਿਖੇ ਉੱਘੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨ ਅਮਰਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ,  ਗੋਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੁੰਨੀ ਦੇ ਖੇਤ ਵੇਖਣ ਗਏ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਮੀ, ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੂਹਿਆਂ ਆਦਿ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਉਪਾਅ ਵੀ ਸੁਝਾਏ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਉਮੇਂਦਰ ਦੱਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਟ੍ਰੇਨਰ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦਬੜੀਖਾਨਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ।
ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਪੇਲਾ ਚਰਨਜੀਤ ਪੁੰਨੀ ਦੇ ਖੇਤੋਂ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦਬੜੀਖਾਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਲਾ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੋਤਨਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ, ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਜਨ ਸਿੰਘ  ਦੇ ਖੇਤੀਂ ਫੇਰੀ ਪਾਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਲਚਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤ ਵੇਖੇ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਲਚਿੰਗ ਵਾਲੀ ਕਣਕ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂਕਿ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਲਚਿੰਗ ਵਾਲੀ ਕਣਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਲਚਿੰਗ ਵਾਲੀ ਕਣਕ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਲਚਿੰਗ ਵਾਲੀ ਕਣਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੀ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਲਚਿੰਗ ਕਾਰਨ ਭੂਮੀ ਵਿਚਲੀ ਨਮੀ ਲੰਮਾਂ ਸਮਾਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਣਕ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰੋਥ ਉੱਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਜਨ  ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤ ਵਿਚਲੀ ਕਣਕ ਦੇ ਚੰਗੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਪੰਪ 2 ਲਿਟਰ ਪਸ਼ੂ ਮੂਤਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਪ੍ਰੇਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਪੇਲਾ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੇਤ ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਗਾਈ ਗਈ ਸਬਜ਼ੀ, ਗੰਨਾ, ਜੋਂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰੁਪੇਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ-ਨਰਮੇ ਦੇ ਫਸਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਬੇਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਕਾਮਯਾਬ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਪਹਿਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ, ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਚਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੀ ਮਲਚਿੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹਰੀ ਖਾਦ ਉਗਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਫੇਸ (ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਤਾ 'ਤੇ) ਮਲਚਿੰਗ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਡਿਸਕ ਹੈਰੋਂ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਢੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਇੰਚ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾ ਭਰਾ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉੱਚਿਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਮੂਤਰ, ਪਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਕੱਚੇ ਦੁੱਧ, ਖੱਟੀ ਲੱਸੀ ਅਤੇ ਗੁੜਜਲ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਣੂ ਕਲਚਰਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨ।

ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਬਾਰਡਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਕਿਆ ਚੇਪਾ, ਕਣਕ ਬਾਗੋ-ਬਾਗ!
 
ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਬੀਜੀ ਗਈ ਕਣਕ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਬਾਰਡਰ ਫਸਲਾਂ ਵਜੋਂ ਬੀਜੇ ਗਏ ਧਨੀਆ, ਮੇਥੇ ਤੇ ਸਰੋਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਕਣਕ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼੍ਰੀ ਉਮੇਂਦਰ ਦੱਤ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਉੱਤੇ ਚੇਪੇ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨ ਚੇਪੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਿਰਭੈ ਹਨ।
ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਿਆ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਬੀਜੇ ਗਏ ਧਨੀਏ, ਮੇਥਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਨੇ ਚੇਪੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਚੇਪੇ ਦੇ ਤੋਂ ਬਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਚੇਪੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੀਟ ਲੇਡੀ ਬਰਡ ਬੀਟਲ (ਫ਼ੇਲ-ਪਾਸ) ਦੇ ਲਾਰਵੇ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਅੰਤਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉੱਤ ਆਏ ਹੋਏ ਚੇਪੇ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਉੜਾ ਰਹੀ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਿੰਡ ਚੈਨਾ ਦੇ ਉੱਘੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਚੇਪੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹਲ ਮਿਲੇਗੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਚੇਪੇ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਗੀ ਜਾਂ ਲੇਡੀ ਬਰਡ ਬੀਟਲ ਇਸ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਨਿੰਮ• ਅਸਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪ੍ਰੇਅ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਬੀਜੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਉਤਲੇ ਚੇਪੇ  ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਰਹੇਗੀ।

ਜੈਵਿਕ ਗੁੜ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਠੁੰਮਣਾ
ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤਹਿਤ ਉਗਾਏ ਗਏ ਜੈਵਿਕ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਗੁੜ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੈਨਾ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ, ਗੋਰਾ ਸਿੰਘ, ਹਰੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ 'ਰੂਪਾ'  ਸਮੇਤ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (ਜੈਤੋ)  ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਗਰਗ (ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ) ਨੇ ਆਪਣੇ -ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਜੈਵਿਕ ਗੁੜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਗੰਨੇ ਤੋਂ 24 ਕੁਵਿੰਟਲ ਗੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਿੰਡੀ ਅਤੇ ਸੁਖਲਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਜੈਵਿਕ ਗੁੜ 50 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹੱਥ ਹੀ ਵਿਕ ਗਿਆ।
ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਕਨਾਲ ਗੰਨਾ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਗੰਨਾ ਬੀਜ ਵਜੋਂ ਵਿਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਗੰਨੇ ਦਾ ਗੁੜ ਘਰੋਂ ਹੀ 30,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਿਕ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰਾ ਗੋਰਾ ਸਿੰਘ  ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਜਾੜੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਗੰਨੇ ਦਾ 6 ਕਵਿੰਟਲ ਗੁੜ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਕਿ 50 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਵਿਕ ਗਿਆ। ਗੋਰਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਕਨਾਲਾਂ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਮਦਨ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੌਦਾ ਹੈ।

ਕਰੀਰਵਾਲੀ ਤੇ ਡੇਲਿਆਂਵਾਲੀ  ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ
ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਜੈਤੋ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਕਰੀਰਵਾਲੀ ਤੇ ਡੇਲਿਆਂਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮੁਕਤ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੀ ਲਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਇੱਛਕ ਬੀਬੀਆਂ ਲਈ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸਕੂਲ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਆਂ ਭਰਵੀਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜਨਵਰੀ 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸਕੂਲਾਂ ਤਹਿਤ ਹੁਣ ਤੱਕ 10 ਸਕੂਲ ਲਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀਟ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਮੁਕਤ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੁਖਤਾ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਕੁਆਰਡੀਨੇਟਰ ਸੰਤੋਸ਼ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਾਏ ਗਏ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਲੇਡੀ ਬਰਡ ਬੀਟਲ ਦੇ ਅੰਡੇ, ਬੱਚੇ, ਬਾਲਗ ਅਤੇ ਪਿਊਪਾ, ਮੋਇਲੀ ਨਾਮਕ ਕੀਟ (ਚੇਪੇ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮਹੀਨ ਕੀਟ) ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦਾ ਚੇਪਾ (ਬੱਚੇ ਤੇ ਬਾਲਗ) ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਸੁੰਡੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਆਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਾਇਦੇ-ਨੁਕਸਾਨ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਹੋਮੀਉਪੈਥੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਲਰਜ਼ੀ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਇਲਾਜ਼

ਡਾ. ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੱਧੂ
ਐਲਰਜ਼ੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਵਚਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਮੋਜ਼ਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਖਾਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਮੋਜ਼ਰੀ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਕਈ ਐਸੀਆਂ ਹਾਲਤਾ ਜਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਖਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਅਲਰਜਨਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਭਵਕ ਤੌਰ 'ਤੇ  ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਪਰੰਤੂ ਅਲਰਜੀ ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।  ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੁੰਭਾਂ, ਸ਼ਹਿਦ, ਫ਼ਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਰਾਕਾਂ ਸਵਸਥ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਚੀਜਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਐਲਰਜੀ ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚਲੇ ਅਲਰਜਨਜ਼ ਕਾਰਣ ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੇ ਚਮੜੀ ਰੋਗ, ਨਜ਼ਲਾ,  ਜ਼ੁਕਾਮ, ਸਿਰਦਰਦ, ਦਮਾ ਆਦਿ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅਲਰਜਨਜ਼ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕਾਸਮੈਟਿਕ (ਪਾਊਡਰ, ਇਤਰ, ਕਰੀਮਾਂ ਆਦਿ) ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਖ਼ੁਰਾਕ ਪਦਾਰਥਾ, ਫੁੱਲਾਂ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਸਤਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਰਜੀ- ਧੂੰਏ, ਧੂੜ, ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੇਲਾਂ, ਪੈਟਰੋਲ ਦੀ ਗੰਧ, ਰੁੱਤ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਖੁੰਭਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪਰਾਗ, ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਖਾਸ ਦਵਾਈਆਂ ਗੱਲ ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਲਰਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਕੀ-ਕੀ ਵਪਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ  ਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਐਂਟੀ ਬਾਡੀਜ਼ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਊਣ ਵਾਲੇ ਮਾਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਵਾਸ ਸਬੰਧੀ ਅੰਗਾਂ, ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਐਂਟੀ ਬਾਡੀਜ਼ ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਐਲਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਐਂਟੀ ਬਾਡੀਜ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਰੋਗੀ ਦੀ ਅਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਐਲਰਜਨਜ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਲੜਾਈ ਲਹੂ ਦੀ ਥਾਂ ਨੱਕ, ਗਲ,  ਸਾਹ ਨਾਲੀਆਂ, ਸੰਘ, ਆਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਅਰਲਰਜ਼ਨਜ਼  ਨੂੰ ਮਾਰ ਭਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਜਿਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਜਿਵੇਂ  ਜ਼ੁਕਾਮ, ਦਮਾ, ਖਾਂਸੀ, ਚਮੜੀ ਰੋਗ, ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਲਰਜ਼ਨਜ਼ ਦਾ ਹਮਲਾ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਗੀ ਦੀ ਜਾਨ 'ਤੇ ਬਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਐਲਰਜ਼ੀ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਇਲਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਲਰਜ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਰਾਂ-ਤਰਾਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਖਾਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੇ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਦਿ-ਆਦਿ । ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਅਲਰਜ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਲਰਜ਼ਨਜ਼ ਦੀ ਕਾਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਝ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਸਦਕਾ ਰੋਗੀ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੌਖਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਰੋਗੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਗੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਲਰਜ਼ੀ ਸਦਾ ਲਈ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਪਰੰਤੂ ਹੋਮਿਉਪੈਥੀ ਵਿੱਚ ਅਲਰਜ਼ੀ ਦਾ ਸਫਲ ਇਲਾਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਲਰਜ਼ੀ ਵਾਲੀ ਰੁਚੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਮਿਉਪੈਥੀ ਦੇ ਸਿਮਲੀਆ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਇਲਾਮਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਮੀਉਪੈਥਿਕ ਇਲਾਜ਼ ਸਦਕਾ ਕੁੱਝ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਲਰਜ਼ੀ ਜੜ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਲਰਜ਼ੀ ਦੇ ਸਹੀ ਹੋਮੀਉਪੈਥਿਕ ਇਲਾਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰ ਹੋਮੀਉਪੈਥ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਮਾਰਫ਼ਤ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੋਮੀਉ ਕਲੀਨਕ, ਤਲਵੰਡੀ ਰੋਡ,
ਰਾਏਕੋਟ , ਮੋਬਾ. 97818-00432

ਕੀਟਾ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬੱਗ
ਸਿਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਜੀਂਦ ਜਿਲੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਇਸਨੂੰ ਦੀਦੜ ਬੱਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸਨੂੰ 2ig 5yed 2ug ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ 7eocoris sp. ਹੈ। ਇਹ ਕੀਟ 8emiptera ਕ੍ਰਮ ਦੇ Lygaeidae ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।
ਪਹਿਚਾਣ
ਇਸ ਕੀਟ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਅੰਡੇਨੁਮਾ ਪਰ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਚਪਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੱਥਾ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਵੱਲ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਰੰਗ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਲੇਟੀ, ਭੂਰਾ ਜਾਂ ਹਲਕਾ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇਸ ਕੀਟ ਦਾ ਸੂਈ ਵਾਂਗ ਡੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਕੀਟਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਿਮਫ (ਬੱਚੇ) ਆਪਣੇ ਬਾਲਗਾਂ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਲਗਾਂ ਵਾਂਗ ਖੰਭ ਨਹੀ ਹੁੰਦੇ।
ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ
ਮਾਦਾ ਗੁਲਾਬੀ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅੰਡੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਉੱਪਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੱਚੇ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ 5 ਤੋਂ 10 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਪਰ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਫ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬੱਗ ਦੇ ਖੰਭ ਨਹੀ ਹੁੰਦੇ। ਜਦ ਇਹ ਬੱਗ ਪੌਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ, ਡੋਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਗ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦੇ, ਦੋਵਾਂ ਜਗਾਂ ਉੱਪਰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।
ਭੋਜਨ
ਇਹ ਕੀਟ ਸ਼ਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿੰਨਾਂ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨਾਂ ਹੀ ਖੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੀਟ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ, ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਕਾਬਲਿਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਜ਼ਬ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹ ਕੀਟ ਉੱਤਮ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੀਟ ਦੇ ਨਿਮਫ ਅਤੇ ਬਾਲਗ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ, ਚੇਪਿਆਂ, ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ/ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਥ੍ਰਿਪਸ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਗ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਸੁੰਡੀਆਂ, ਮਾਈਟਸ ਅਤੇ ਪਿੱਸੂ ਬੀਟਲ ਦਾ ਵੀ ਖੂਨ ਚੂਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਗ ਸੂਈ ਵਰਗੇ ਆਪਣੇ ਡੰਕ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਨ ਸੁੰਡੀ, ਚਿਤਕਬਰੀ ਸੁੰਡੀ, ਗੁਲਾਬੀ ਸੁੰਡੀ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵਨ ਰਸ ਚੂਸਣ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਆਵੇ, ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਨ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਨ ਤੱਕ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਬੱਗ ਪਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਬੱਗ ਦੇ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਮੌਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੋਇਲੀ
ਮੋਇਲੀ ਨੂੰ ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨਕ 1phidius ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ 8ymenoptera ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ  1phiidae ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 1phidius ਨਾਮ ਦੀਆਂ 30 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੇਪੇ ਦੀਆਂ 40 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਹਿਚਾਣ
ਮੋਇਲੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਭੂਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਪੇਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਉਸਦੇ ਖੰਭਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਦੇ ਐਾਂਟੀਨੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੋਲ ਪੇਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੇ ਖੰਭਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਗੂੜੀਆਂ ਭੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ
ਇਸਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 28 ਤੋਂ 30 ਦਿਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਇਲੀ ਮਾਦਾ ਆਪਣੀ 14-15 ਦਿਨ ਦੀ ਬਾਲਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ 200 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੰਡੇ ਚੇਪੇ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਦੇ ਲਈ ਉਚਿਤ 200 ਚੇਪੇ ਲੱਭ ਲੈਣਾ ਹੀ ਮੋਇਲੀ ਮਾਦਾ ਦੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਸਫਲਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਕੰਮ ਇੰਨਾਂ ਆਸਾਨ ਨਹੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਮਾਦਾ ਨੂੰ ਚੇਪੇ ਨੂੰ ਖੂਬ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਕੇ ਜਾਂਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਦੇ ਲਈ ਯੋਗ ਪਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣਾ ਅੰਡਾ ਚੇਪੇ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਰਵਾ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਇਹ ਚੇਪੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਪੇ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਲਾਰਵਾ ਪੂਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੇਪੇ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਿਊਪਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮੋਇਲੀ ਦੇ ਲਾਰਵਾ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਚੇਪੇ ਦਾ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈਰੰਗ ਬਾਦਾਮੀ ਜਾਂ ਸੁਨਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਫੁੱਲ ਕੇ ਕੁੱਪਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕੁੱਪੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਸੁਰਾਖ਼ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੋਇਲੀ ਦਾ ਬਾਲਗ ਆਪਣਾ ਸੁੰਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੇ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਬਾਲਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 14-15 ਦਿਨ ਤੱੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਪੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਸਿਰਫ ਮੌਤ।